Bài toán không chỉ của doanh nghiệp, mà là cấu trúc nền kinh tế
Theo ông Thiên, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã hình thành được cả khu vực kinh tế nhà nước và tư nhân. Tuy nhiên, hiệu quả tổng thể vẫn chưa đạt kỳ vọng, một phần do:
- Lực lượng doanh nghiệp trong nước còn nhỏ và phân tán
- Thiếu các tập đoàn đủ tầm dẫn dắt
- Cấu trúc phát triển chưa tạo được chuỗi giá trị bền vững
Ông cho rằng, đây không phải câu chuyện của riêng doanh nghiệp, mà là vấn đề mang tính cấu trúc của cả nền kinh tế.
Muốn bứt phá phải có “đầu tàu” kéo cả hệ sinh thái
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các nền kinh tế thành công đều dựa trên những tập đoàn lớn đóng vai trò trụ cột:
- Nhật Bản xây dựng hệ sinh thái công nghiệp nhiều tầng
- Hàn Quốc phát triển mô hình chaebol kết hợp nhà nước – tư nhân
- Trung Quốc hình thành các tập đoàn quy mô toàn cầu
Điểm chung là luôn có doanh nghiệp đầu đàn dẫn dắt chuỗi giá trị, kéo theo hàng loạt doanh nghiệp vệ tinh.
Ngược lại, theo ông Thiên, Đông Nam Á thiếu các “trụ cột đủ mạnh”, nên chưa tạo được bước nhảy vọt tương tự Đông Bắc Á.
Việt Nam đứng trước cơ hội nhưng cũng là “cửa hẹp”
PGS.TS Trần Đình Thiên nhận định, Việt Nam đang bước vào giai đoạn có thể:
- “Vượt trần công nghệ”
- Tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu
Tuy nhiên, nếu không nhanh chóng hình thành các tập đoàn tư nhân đủ mạnh, cơ hội này có thể bị bỏ lỡ.
Đáng chú ý, ông cảnh báo:
- Doanh nghiệp Việt vẫn chủ yếu tập trung ở ngành truyền thống như thép, xi măng
- Thiếu sự chuyển dịch mạnh sang công nghệ, đổi mới sáng tạo
- Khó cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng khốc liệt
Điểm nghẽn: Thể chế và định kiến
Một trong những rào cản lớn hiện nay, theo ông Thiên, là:
- Định kiến xã hội với doanh nhân và người giàu
- Môi trường thể chế chưa thực sự thuận lợi
- Doanh nghiệp khó tiếp cận nguồn lực dài hạn
Trong khi đó, lực lượng doanh nghiệp trụ cột của Việt Nam:
- Còn mỏng
- Tuổi thọ doanh nghiệp thấp
- Khả năng chống chịu trước biến động còn hạn chế
Không thể tiếp tục “rải thóc cho chim sẻ”
Thông điệp đáng chú ý nhất được ông Thiên nhấn mạnh:
“Không thể hỗ trợ dàn trải kiểu ‘rải thóc cho chim sẻ’, mà phải tập trung vào doanh nghiệp dẫn dắt.”
Theo đó, chính sách cần:
- Chọn lọc doanh nghiệp có tiềm năng dẫn dắt
- Hỗ trợ đúng điểm nghẽn của từng ngành, từng chuỗi giá trị
- Tạo điều kiện để hình thành tập đoàn quy mô lớn, có năng lực toàn cầu
Ông cũng đề xuất có thể lựa chọn một số ngành trọng điểm như ô tô để ưu tiên phát triển doanh nghiệp đầu đàn, tạo hiệu ứng lan tỏa.
Cơ hội trong quá trình “chọn lọc tự nhiên”
Dù thách thức lớn, ông Thiên cho rằng đây cũng là cơ hội để:
- Tái cấu trúc thị trường theo hướng chất lượng hơn
- Hình thành các doanh nghiệp có năng lực quản trị và tài chính vững mạnh
- Xây dựng nền kinh tế dựa trên chuỗi giá trị thay vì manh mún
